Darganfod y pethau i’w gweld a’u gwneud ym Merthyr Tudful

Mae ffin ddeheuol bwrdeistref Merthyr Tudful ychydig dros ugain milltir i’r gogledd o Gaerdydd. Mae’r fwrdeistref yn hir ac yn gul, gan ymestyn fel saeth i mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Gyda’i golygfeydd gwyllt a dramatig, mae’n un o ardaloedd mwyaf trawiadol Cymoedd De Cymru.  Afon Taf sydd wrth galon yr ardal, yn llifo o’r mynyddoedd yn y gogledd cyn ymdroelli drwy ganol y dref a’r fwrdeistref. Mae dyffrynnoedd serth yn codi bob ochr iddi, gan greu tirwedd ddramatig sydd heddiw yn berffaith ar gyfer rhai o weithgareddau awyr agored gorau De Cymru, yn union fel yr oedd y dirwedd hon yn rhan bwysig iawn o bweru’r Chwyldro Diwydiannol yn y gorffennol.

Yn ystod y 18fed a’r 19eg ganrif, roedd y dref yn un o ganolfannau diwydiannol pwysicaf y byd, a Chymoedd Cymru yn llawn sŵn cynhyrchu dur a chloddio glo. Gwaith Haearn Cyfarthfa oedd yng nghanol y cyfan, gan helpu Merthyr i ddod yn arweinydd byd-eang ym maes cynhyrchu haearn ac ennill yr enw ‘prifddinas haearn y byd’.

Fel rhan o’r datblygiad hwn, agorwyd rheilffordd stêm gyntaf y byd yma. Roedd Merthyr hefyd yn rhoi llawer o’r haearn bwrw ar gyfer rheilffordd stêm gyntaf y byd, Rheilffordd Stockton a Darlington, yn ogystal â chynhyrchu arfau ar gyfer Rhyfeloedd Napoleon. Heddiw, mae natur wedi ennill llawer o’r tir yn ôl, gan wahodd cerddwyr, beicwyr mynydd, y rhai sy’n hoffi rheilffyrdd, a phicnic i fwynhau llwybrau coed, parciau tlws, cronfeydd dŵr a thiroedd gwyllt.

Dyma ein canllaw i wneud y gorau o dy ymweliad â Merthyr.

Os wyt ti wrth dy fodd yn yr awyr agored, mae Merthyr yn lle gwych i ti. Mae’n un o’r llefydd gorau ar gyfer gweithgareddau antur yn Ne Cymru.

Os wyt ti’n hoffi beicio, mae BikePark Wales yn lle gwych.  Dos ar un neu fwy o’i bedwar-deg llwybr beicio mynydd, sef yr amrywiaeth fwyaf o lwybrau beicio mynydd pob tywydd yn y DU, a mwynha olygfeydd hardd dros Fannau Brycheiniog ar hyd y ffordd. Bydd beicwyr da wrth eu bodd â’r tri llwybr du anodd a’r ddau lwybr proffesiynol, tra bod dau lwybr gwyrdd yn rhoi dechrau da i feicio mynydd.

Os wyt ti’n hoffi uchder, mae Canolfan Rock UK Summit yn cynnig un o’r waliau dringo mwyaf yng Nghymru. Enillydd gwobr Gweithgaredd Gorau yng Ngwobrau Twristiaeth Cenedlaethol Cymru 2025, mae gan y ganolfan hefyd system ogofa artiffisial.

Ac os wyt ti’n hoff o ddŵr, mae canolfan antur Parkwood Outdoors Dolygaer yn cynnig caiacio, padlfyrddio ar dy draed ac antur mewn ceunentydd i bob oed yn y lle dramatig Cronfa Ddŵr Ponsticill.

Os byddai’n well gen ti deithio ar drên, mae Rheilffordd Fynydd Brycheiniog yn gyfle i fwynhau’r golygfeydd yn arafach, ac yn ffordd o ddarganfod hanes rheilffyrdd Merthyr. Eistedd yn ôl yn gyfforddus yn y cerbyd arsylwi a gadael i bŵer stêm wneud y gwaith wrth i’r trên fynd â ti i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ar hyd hen lwybr Rheilffordd Brycheiniog a Merthyr.

Mae tair prif orsaf ar Reilffordd Fynydd Brycheiniog. Mae’r rhan fwyaf o deithwyr yn dechrau’r daith yng Ngorsaf Pant, ychydig y tu allan i Ferthyr. Tua diwedd y daith, mae’r rheilffordd yn dilyn glannau Cronfa Ddŵr Pontsticill. Gelli di ddod oddi ar y trên yng Ngorsaf Pontsticill i gael rhywbeth i’w fwyta yn y caffi a chrwydro’r llwybrau cerdded yn y coed o amgylch y gronfa ddŵr. Yna mae’r rheilffordd yn mynd i fyny i orsaf y copa yn Torpantau, yng nghanol golygfeydd tawel y wlad.

Ni ddylai’r rhai sy’n hoffi golff golli Cwrs Golff Castell Morlais. Mae’r cwrs uwchben y dref, gyda gweddillion castell o’r 13eg ganrif wrth ochr y drydedd fairway. Mae Clwb Golff Merthyr Tudful yn gwrs yn y  mynyddoedd gyda golygfeydd gwych o bob twll. Mae’n addas i golffwyr o bob lefel, gyda golygfeydd i bob cyfeiriad. Mae llawer o lwybrau hefyd yn mynd drwy’r sir, lle gelli di fynd am dro, heicio, beicio neu farchogaeth. Un o’r rhai gorau yw Llwybr Taf, sy’n dilyn llwybr heb draffig gan mwyaf tua’r gogledd o’r dref, gan groesi traphontydd Pontsarn a Chefn-coed-y-cymmer.

Rhai o’r llwybrau eraill yw Llwybr Trevithick, llwybr 477 y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol, a theithiau cerdded hanesyddol yn y dref a’r ardal.  Edrycha ar Lwefan Llwybrau Canol Tref Merthyr Tudful am ragor o wybodaeth.

Am ddiwrnod allan fydd yn plesio pawb, mae’n anodd curo Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa, gyda llawer o bethau i’w gweld a’u gwneud. Comisiynodd y meistr haearn William Crawshay II y plasty mawr hwn ym 1824, ac mae yn dangos y cyfoeth mawr a gafodd ei fusnes.

Ar ddiwrnod heulog, mae Parc Cyfarthfa a’r gerddi’n berffaith ar gyfer picnic a chrwydro. Y tu mewn, cei weld casgliad amrywiol o arteffactau, o baentiadau Argraffiadol a hen ffrogiau Laura Ashley i’r chwiban stêm gyntaf un. Mae’r orielau hanes cymdeithasol yn dangos uchafbwyntiau ac isafbwyntiau’r oes ddiwydiannol, gan gynnwys locomotifau stêm a dechrau’r mudiad llafur a arweiniodd at Derfysgoedd enwog Merthyr.

Mae Parc a Chastell Cyfarthfa yn rhan o Barc Rhanbarthol y Cymoedd, cyfres o leoedd gwyrdd i grwydro a mwynhau awyr agored Cymoedd De Cymru.

I gael gweld bywyd pobl ar ochr arall cymdeithas ddiwydiannol Merthyr, galwa heibio Amgueddfa Bwthyn Joseph Parry. Mae’r cartref bach hwn yn enghraifft o gartref gweithiwr haearn, a dyma fan geni’r cyfansoddwr Cymreig enwog Joseph Parry.

Mae Theatr Soar yn cyflwyno rhaglen o theatr Gymraeg, gweithdai a digwyddiadau mewn cyn-eglwys rhestredig Gradd II.

I gael gorffwys, mae dewis da o fwytai, caffis a thafarndai traddodiadol yn nhref Merthyr Tudful a’r ardal.

Mae Portugalles Café ar agor tan yn hwyr, gyda bwydlen o Bortiwgal, yn aml gyda cerddoriaeth fyw. Am bysgod a sglodion, dos i Busy Bee Fish Bar, neu am flas o’r Eidal yng nghanol y dref, mae Casa Bianca yn cynnig pasta a phitsa mewn lleoliad braf.

Y tu allan i’r dref, mae The Red Cow yn lle da am ginio neu swper cynnes ar ôl mynd am dro yn y bryniau. Am dafarn draddodiadol, cei ddewis rhwng The Rose & Crown, The Tiger Inn, The Iron Dragon, The Grawen Beer Garden a llawer mwy.

Am noson allan wych, mae The New Crown Inn yn ddewis da. Mae’n fwyty ac yn lleoliad adloniant sydd wedi ennill gwobrau.

Gyda chymaint o harddwch naturiol o gwmpas, beth am aros yng nghanol y cyfan? Mae cabanau gwledig a meysydd gwersylla hyfryd heb fod ymhell o ganol tref Merthyr, felly cei fwynhau cyfleusterau’r dref a heddwch a thawelwch cefn gwlad.

Mae The Roost Merthyr Tydfil Ltd yn safle bach o gabanau ecogyfeillgar sy’n ganolfan berffaith i gerddwyr a beicwyr. Mae Grawen Caravan & Camping Park yn cynnig caeau gwersylla croesawgar lle gelli di godi dy babell, tra bod Coed Owen Bunkhouse yn opsiwn cymdeithasol a rhad os wyt ti am fynd i’r bryniau heb wario gormod.

Am lety hunanddarpar ym Merthyr Tudful, mae Old Canal Side Cottage yn Abercanaid yn ddewis da, gyda’i furlun unigryw. Os wyt ti am aros yn agos at ganol tref Merthyr, mae’r bwthyn teras clyd Bwthyn Pen-Y-Fan yn opsiwn da.

Neu, dos ymhellach i’r gogledd i Llwyn Onn Guest House, gyda’i erddi’n edrych dros y gronfa ddŵr o’r un enw ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae’r llety gwely a brecwast hwn yn agos at sawl llwybr cerdded, gan gynnwys Llwybr Taf, felly does dim angen gwneud dim mwy na gwisgo dy esgidiau cerdded a chamu allan drwy’r drws!