Teisen nionod, ein rysáit draddodiadol

Wedi’i nodi fel hoff bryd personol y gogydd Bobby Freeman (awdur y canllaw dylanwadol i fwyd Cymreig First Catch Your Peacock), mae teisen nionod, neu gacen winwnsyn yn Saesneg, yn gyfuniad syml a chynnes o datws a winwns sy’n ychwanegu blas Cymreig at unrhyw bryd.

Er bod manylion am darddiad y pryd yn brin, credir i winwns gyrraedd Prydain gyda’r Rhufeiniaid mor bell yn ôl ag OC43, tra bod tatws wedi cael eu tyfu a’u bwyta yng Nghymru ers o leiaf y 18fed ganrif.

Yn ddiddorol, mae’r pryd yn debyg iawn i’r saig Ffrengig pommes de terre de boulangère (tatws pobydd), a wneir yn draddodiadol mewn ffyrnau bara sy’n oeri mewn pobtai Ffrengig.

Yn wir, mae’n bosibl fod y pryd Cymreig wedi cael ei baratoi’n aml gyda winwns Ffrengig, oherwydd arfer gwerthwyr winwns o Lydaw (a elwid yn anffurfiol yn “Johnny Onions”) yn croesi i Gymru i werthu eu nwyddau, arfer sy’n dyddio’n ôl i ddechrau’r 19eg ganrif.

Mae’r pryd yn cael ei weini fel cyfeiliant i ginio neu swper, fel arfer gyda darn o gig. Yn aml, byddai’r math hwn o bryd wedi cael ei fwyta ar brynhawn Sul ar ôl yr eglwys, fel rhan o’r traddodiad Prydeinig – sy’n dal yn boblogaidd – o “ginio rhost dydd Sul”.

Byddai teisen nionod yn cael ei pharatoi’n draddodiadol mewn tun cacen, ac – er nad yw’n hanfodol – mae hyn yn parhau i fod yn ddull coginio da ar gyfer y pryd. Mae defnyddio tun cacen yn golygu, ar ôl coginio, y gellir troi’r gacen winwnsyn allan ar ddysgl weini a’i thorri’n dafelli i’w gweini. Mae’n werth nodi y bydd yn haws cael y gacen allan mewn un darn os gadewch iddi oeri yn y tun cyn ei thynnu allan, ac yna’i hailgynhesu i’w gweini.

Mae’n well torri’r winwns a’r tatws yn denau iawn. Rwy’n defnyddio mandolin, ond mae prosesydd bwyd hefyd yn gweithio’n dda.

Os ydych yn coginio hwn yn yr un ffwrn â darn o gig rhost, mae croeso i chi ei goginio ar dymheredd is, bydd yn cymryd mwy o amser i goginio drwyddo. Os felly, rwy’n argymell yn gryf gosod y darn o gig ar rac uwchben eich teisen nionod (ar ôl i chi dynnu’r ffoil) fel bod ei sudd yn diferu i lawr ar y gacen.

Yn gwasanaethu: 4 (fel cyfeiliant) | Amser paratoi: 20 munud | Amser coginio: 1 awr 30 munud

100g menyn, wedi’i doddi, ynghyd ag ychydig yn ychwanegol ar gyfer brwsio
1kg tatws, wedi’u sleisio’n denau
500g winwns, wedi’u sleisio’n denau
80ml stoc cig eidion, oen neu gyw iâr (dewisol)
Halen a phupur

Cam 1: Cynheswch y ffwrn ymlaen llaw (220C, ffan 200C, nwy 7). Golchwch y tatws wedi’u sleisio’n gyflym mewn dŵr oer a’u sychu ar dywel te glân.

Cam 2: Rhowch y tatws mewn powlen a’u cymysgu gyda halen, pupur a’r menyn wedi’i doddi. Menynwch ddysgl bobi bas a haenwch y tatws a’r winwns wedi’u sleisio, gan orffen gyda haen daclus o datws yn gorgyffwrdd.

Cam 3: Arllwyswch y stoc drosto (os yn ei ddefnyddio) a’i orchuddio’n dynn â ffoil. Pobwch yn y ffwrn nes bod cyllell finiog yn mynd drwodd gyda chyn lleied o wrthwynebiad â phosibl, dylai hyn gymryd tua awr.

Cam 4: Tynnwch y ffoil a’i ddychwelyd i’r ffwrn. Gostyngwch y gwres (180C, ffan 160C, nwy 4) a phobwch am 20 i 30 munud arall neu nes ei fod yn frown euraidd.

Ymchwiliwyd a phrofwyd y rysáit hon gan y cogydd Alex Vines. Datblygodd Alex ei arddull goginio nodweddiadol, “syml ond gofalus”, dros ddegawd o weithio mewn bwytai enwog yn Llundain. Yn wreiddiol o Gaerdydd, mae Alex yn hyrwyddo’r defnydd o gynnyrch tymhorol a lleol, gan adlewyrchu egwyddorion ryseitiau Cymreig traddodiadol. Dilynwch Alex ar Instagram.