Ar 20 Mawrth bob blwyddyn, sef cyhydnos y gwanwyn, mae’r dydd a’r nos ill dau’n ddeuddeg awr o hyd ac mae’r haul yn codi’n syth yn y dwyrain ac yn machlud yn syth yn y gorllewin, ble bynnag yr ydych yn y byd.

Mae gan Gymru lawer o fannau hardd o bwys hanesyddol sy’n berffaith i wylio’r wawr. Gosodwch eich larwm yn gynnar, paratowch ddiod boeth i fynd gyda chi, a chewch gyfle i fwynhau eiliad arbennig o lonyddwch pur. Cyfle i groesawu’r gwanwyn a thynnu’r llun perffaith.

Castell Dinas Brân, Llangollen

Bwâu canoloesol a chewri crac

Ar gyrion gogleddol Llangollen mae yna fryn pigfain sydd ag adfeilion castell canoloesol ar ei ben. Mae’n amlwg bod hwn yn gopa y mae angen ei goncro – mae yna brawf bod olion caer bren dan yr adfeilion, yn ogystal â bryngaer o’r Oes Haearn.

Dim ond am gyfnod byr o ddeuddeg mlynedd y cafodd y castell ei ddefnyddio. Yn ystod y cyfnod hwnnw, yn ôl yr hanes, roedd y dywysoges Myfanwy Fychan yn byw yma. Amdani hi y cyfansoddwyd y gân enwog ‘Myfanwy’, y mae corau meibion Cymru yn ei chanu’n aml.

Mae sôn am Gastell Dinas Brân mewn stori o’r 12fed ganrif. Mentrodd criw o farchogion Normanaidd aros dros nos yn yr adfeilion hyn lle’r oedd bwgan, er mwyn trechu’r cawr Gogmagog. Mae’n debyg iddo adael trysor ar ei ôl, felly cadwch lygad amdano.

Mae’r bryn yn serth ond nid yw’r ffordd yn bell, ac mae’r olygfa fendigedig o’r copa yn werth yr ymdrech. Mwynhewch wylio’r wawr yn torri drwy’r bwâu, yna ewch yn ôl i lawr i’r dref i fwynhau paned gan wybod bod y gwanwyn ar y gorwel.

Darllen mwy: 8 safle treftadaeth gwerth eu gweld.

Siambr Gladdu Llwyneliddon, Caerdydd

Cerrig yn troelli a’r haul yn dychwelyd

Mae’r siambr gladdu hon ger Caerdydd, sy’n 6000 o flynyddoedd oed, yn hŷn na Chôr y Cewri a’r pyramidiau. Roedd y cerrig yn rhan o garnedd Neolithig a oedd yn ymestyn yn syth o’r dwyrain i’r gorllewin. Yn ystod pob cyhydnos mae’r haul yn codi’n syth gyferbyn â’r fynedfa, a byddai wedi goleuo’r siambr ar ei hyd. Yr awgrym yw bod y garnedd yn cynrychioli croth seremonïol.

Meini hirion gyda'r haul yn tywynnu

Roedd Siambr Gladdu Llwyneliddon yn rhan o garnedd Neolithig

Mae capfaen enfawr pedwar metr Siambr Gladdu Llwyneliddon yn dal i bwyso ar dri maen hir. Dyma hanes yn ei ffurf fwyaf syml – does yma ddim cyfleusterau ac nid yw’r safle wedi’i gloddio erioed. Parciwch mewn cilfach, cerddwch ar draws y cae a mwynhewch y wawr mewn tawelwch: dim ond chi, y meini a beth bynnag sydd danynt.

Mae yna adegau da eraill i ymweld â’r siambr hefyd. Ar noswyl canol haf, mae’n debyg bod y capfaen yn troelli deirgwaith tra bydd y meini eraill yn mynd i’r afon i ymdrochi! Ac os byddwch yn ymweld â’r lle adeg Calan Gaeaf, bydd unrhyw ddymuniad y byddwch yn ei sibrwd wrth y meini’n siŵr o gael ei wireddu.

Ynys Enlli, Gwynedd

Llonyddwch i fyfyrio a gwylio’r wawr draws y tonnau

Ym mhen draw Pen Llŷn mae Ynys Enlli a oedd yn gyrchfan boblogaidd a diarffordd i bererinion. Mae 20,000 o seintiau yn gorffwys yma, yn ôl y sôn, ac mae i’r lle arwyddocâd ysbrydol i gredinwyr sawl ffydd.

Edrych i lawr o glogwyn â blodau pinc ar forlo yn y môr
Arfordir Penrhyn Llŷn o Ynys Enlli, yng ngolau'r wawr

Gwawriad a morloi ar Ynys Enlli

Pererinion oedd y seintiau, a oedd wedi llwyddo i groesi’r môr garw i Ynys Enlli ar ddiwedd eu hoes. Byddent yn troi eu golygon at yr haul yn machlud yn y gorllewin, ac at yr hyn a oedd wedi’i addo iddynt yn y byd a oedd i ddod. Ond i weld yr haul yn codi rhaid i chi ddringo’r unig fryn sydd ar yr ynys fach hon. Edrychwch yn ôl dros y clogwyn serth a’r sianel arw i gyfeiriad arfordir crwn Bae Ceredigion. Dyma un o’r ychydig fannau yng Nghymru lle gallwch weld y wawr yn torri ar draws y môr.

Nid oes goleuadau trydan, dŵr poeth na signal ffôn yn Ynys Enlli, felly dyma’r lle perffaith i oedi a myfyrio ac i ffarwelio â’r gaeaf a chroesawu’r haf.

Darllen mwy: Grym hynod Ynys Enlli.

Yr Heol Aur, Bryniau’r Preseli, Sir Benfro

Cerrig gleision garw a moch hud

Llwybr Neolithig saith milltir o hyd yw’r Heol Aur, sy’n ymestyn ar hyd cefn gwlad Bryniau’r Preseli, rhwng copaon sy’n frith o gerrig gleision garw. Mae’n ymestyn o’r gorllewin i’r dwyrain, felly gallai’r llwybr adeg y gyhydnos fod yn heol aur yng ngwir ystyr y gair. Ewch i Foel Eryr i ddechrau troedio llwybr haul y bore.

Mae llawer i’w weld wrth i chi gerdded. Mae’r llwybr yn mynd heibio carneddau pwysigion yr Oes Efydd; heibio Moel Drygarn a’i chaer drawiadol o’r Oes Haearn; a heibio caer Castell Henllys sy’n amgueddfa. Mae’r ardal yn amlwg iawn yn chwedl Arthur, a byddai’r Twrch Trwyth a oedd mor fawr â cheffyl rhyfel wedi crwydro’r llwybr hwn.

Meini hirion y Preseli yng ngolau'r haul

Rhai o’r meini hirion niferus sydd i’w gweld yn y Breselau yn Sir Benfro

Hwyrach fod yr Heol Aur hefyd wedi bod yn llwybr masnachu ar gyfer porthmyn a’r sawl a fyddai’n cludo aur o Iwerddon i Wessex. Hwyrach hefyd mai ar hyd y llwybr hwn y cludwyd y cerrig gleision enfawr sydd i’w gweld yng nghylch mewnol Côr y Cewri, 160 o filltiroedd i ffwrdd.

Ond yn fwy diddorol na dim, canfuwyd yn ddiweddar bod llawer o gerrig gleision yn canu fel clychau pan fyddant yn cael eu taro â cherrig morthwylio bach. Felly, tybed a oedd pobl yma’n mwynhau cerddoriaeth mewn ambell ddefod neu barti 4000 o flynyddoedd yn ôl?

Cader Idris, Eryri, Gwynedd

Dringo uwchben y cymylau

Mae cyrraedd copa mynydd ar doriad gwawr yn brofiad arbennig. Cader Idris yw un o’r mannau gorau i godi’n uwch na’r cymylau, gyda’r copa heulog i’w weld yn glir uwchben yr haenen wen islaw. Mae’n cymryd sawl awr i gyrraedd y copa, ond mae gweld y wawr yn torri o Gader y cawr Idris yn werth yr ymdrech.

Golygfa i lawr dros y llyn ar Gader Idris
Person uwchben y cymylau ar ben mynydd

Mae Cader Idris yn ne Eryri yn lle cofiadwy i wylio'r wawr

Mae’r mynydd yn arwyddocaol am bob math o resymau barddol, ac mae’n amlwg iawn yn chwedlau’r bardd Taliesin. Un o’r syniadau mwyaf diddorol yw bod safle’r sêr yn ystod y cyhydnos yn cael ei adlewyrchu gan siapiau’r mynydd ar y ddaear.

Mae dringo Cader Idris cyn iddi wawrio’n dipyn o gamp, a chyngor Nia Lloyd Knott o Wild Trails Wales yw y dylech ddringo’r mynydd yn ystod y dydd yn gyntaf. ‘Oherwydd bod troed y mynydd yn is na throed yr Wyddfa, mae’n golygu'r un faint o ddringo, sef 800 metr neu fwy. Felly, fy nghyngor i yw y dylech ddringo’r mynydd ymlaen llaw yng ngolau dydd a dewis llwybr yr ydych yn gyfforddus ag ef.'

Darllen mwy: Deg lle yng Nghymru â chysylltiad llenyddol.

Codiad yr haul ar ben Cader Idris, gyda gwrthdroad cwmwl

Codiad haul o gopa Cader Idris, Eryri

Straeon cysylltiedig