Mae rhywbeth yn lledrithiol a rhyfeddol am weld y dŵr yn llifo dros y dibyn ac yn plymio i bwll fel crisial islaw. Maent yn perthyn i straeon tylwyth teg, neu ffilmiau ffantasi Hollywood. Fel The Dark Knight Rises, er enghraifft, y ffilm Batman o 2012, lle’r oedd ogof ein harwr yn cuddio – cadwch hyn o dan eich het – y tu ôl i Sgwd Henrhyd, y talaf o blith degau o raeadrau yn rhannau gorllewinol Bannau Brycheiniog, ardal sy’n cael ei galw yn ‘Wlad y Sgydau’.

Image of a wide waterfall from above, surrounded by trees
Sgwd Pannwr

Mae’n hawdd gweld beth ddenodd fawrion Hollywood i Sgwd Henrhyd. Nid yn unig fod y rhaeadr yn arbennig o uchel, mae’n un o’r rhai hawddaf i’w cyrraedd: ni fyddwch chi fawr o dro’n cerdded i lawr y grisiau serth o faes parcio’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac fe ryfeddwch chi wrth gyrraedd gwaelod y sgwd yma sy’n disgyn 27 metr o’r brig.

Rhyfeddol yn wir, ond bydd angen i ni fynd ychydig filltiroedd tua’r dwyrain i weld gogoniant mwyaf Gwlad y Sgydau, lle mae tair afon – Mellte, Hepste a Nedd Fechan – wedi torri drwy’r creigiau meddal i greu ceunentydd coediog, serth sy’n gyforiog o ogofâu a rhaeadrau.

Llwybr y Pedwar Sgwd

Ar fore braf o Chwefror mae’r plant a minnau ar ein ffordd i ddarganfod rhai o’r mannau mwyaf syfrdanol, wrth fynd ar Lwybr y Pedwar Sgwd. Dechreuwn ein taith ym maes parcio Cwm Porth, lle mae Afon Mellte’n diflannu i ogof sydd â’r ceudwll mwyaf yng Nghymru. Mae ogofawyr wrth eu bodd yn dod yma, a gallwn glywed lleisiau’r gwahanol grwpiau o blant ysgol yn adleisio oddi tanom.

Sgwd Clun Gwyn waterfall taken from the side without people and forest in the background
Sgwd Clun Gwyn

Wrth i ni gerdded ar hyd gwely sych yr afon, mae’n beth rhyfedd meddwl bod yr afon honno’n byrlymu drwy dwnelau o dan ein traed. Fe ddaw i’r golwg ryw ganllath neu ddwy i lawr yr allt, ar ffurf nant hyfryd sy’n troelli drwy’r coed ac yn arllwys i’r Pwll Glas. Mae hwn yn lle da i ni gael seibiant am funud neu ddwy wrth wylio pâr o drochwyr, adar bach del sy’n cerdded ar hyd gwely’r afon yn chwilio am fwyd.

Cyn bo hir fe gyrhaeddwn Sgwd Clun Gwyn – dwy raeadr ar wahân mewn gwirionedd, gydag ychydig gannoedd o fetrau rhyngddynt. Y sgwd uchaf sy’n plymio bellaf i’r dŵr islaw – yn llydan fel Niagara ac yn ddigon uchel i godi braw ar rywun – ond y rhai isaf sydd orau gennym ni: cadwyn o gwympiadau prydferth sy’n llifo i’r ceunant dwfn fel pe baent yn mynd i lawr grisiau. Mae’n lle da i ganŵio ar y dŵr gwyn a bydd ceunentwyr yn dod yma’n llu dros yr haf, ond nid oes unrhyw un yn gwmni i ni heddiw

Awn ymlaen wrth lannau’r afon at Sgwd y Pannwr, lle fyddai pobl yn dod ers talwm i lanhau gwlân – ‘pannu’. Fel unrhyw riant da mae gen i fflasg o siocled poeth yn barod i ni ei fwynhau, a byddwn angen yr egni cyn cerdded am hanner awr i ben y daith, sef Sgwd yr Eira.

Mentro y tu ôl i len o ddŵr

Fe fyddwch chi wedi gweld mwy o luniau o’r rhaeadr yma nag unrhyw un arall yng Nghymru, gan fod pobl yn medru mentro y tu ôl i’r rhaeadr ar lwybr defaid, wrth i’r dŵr ddisgyn yn un llen fawr o’u blaen. Mae’n arbennig o hyfryd yma heddiw, gyda phibonwy yn disgleirio ar yr ymylon, a siglennod brithion yn sboncian yn llwch y dŵr islaw. Gall pob gwlad yn y byd hawlio fod ganddi ‘drysorau cudd’, ond dyma beth yw trysor cudd go iawn. Mae fel paradwys yma, yn enwedig gan ein bod mor bell o’r ffordd fawr.

Mae’n well i mi gynnig gair o gyngor, fodd bynnag: y peth saffaf fyddai cadw at y llwybr a dilyn yr arwyddion, a fydd yn dueddol o fynd â chi dros dir uwch. Fe allech chi fynd ar hyd y llwybrau geirwon ar lannau’r afonydd, ond mewn rhai mannau fe gewch eich gwasgu at y graig gyda dibyn dychrynllyd ar eich naill ochr – fyddai hyn yn bendant ddim yn syniad da os oes plant bach gyda chi, yn enwedig felly pan fydd llif mawr yn yr afonydd. Mae Llwybr y Pedwar Sgwd yn dipyn o daith, hefyd – yn mynd dros bant a bryn am o leiaf tair awr, ac amser ar ben hynny i gael rhywbeth i fwyta, ac nid oes yr un toiled ar hyd y ffordd.

Er gwaethaf hynny mae’n brofiad bythgofiadwy i’r teulu – does gan Hollywood ddim byd i'w gymharu â Gwlad y Sgydau. Ddim hyd yn oed Batman.

Image with Sgwd yr Eira waterfall on the right and autumnal trees on the left
Image of three people walking behind the waterfall
Sgwd yr Eira