Yn aml yn cael ei goroni, yn anffurfiol, fel pryd cenedlaethol Cymru, mae cawl yn gawl cynnes, calonogol o gig a llysiau tymhorol sydd wedi cael ei baratoi mewn ceginau Cymreig ers cenedlaethau.
Yn hysbys fel lobsgows yng Ngogledd Cymru, roedd cawl, yn draddodiadol, yn cael ei weini’n amlach fel dau gwrs, gyda’r broth yn dod gyntaf a’r cig wedi’i dorri, y tatws a’r llysiau yn dod wedyn. Heddiw, fodd bynnag, caiff ei fwynhau fel un pryd llawn, gyda chig oen fel y cig mwyaf cyffredin a chennin yn aml yn ymddangos ochr yn ochr â thatws a llysiau tymhorol eraill.
Er bod y rysáit union ar gyfer cawl yn amrywio o dref i dref (neu hyd yn oed o dŷ i dŷ!), mae’r allwedd i gawl da, yn ôl y bardd Cymreig a’r ysgolhaig canoloesol Iolo Morganwg, yw y dylai fod ‘cystal i yfed y broth ag ydyw i fwyta’r cig’. Mae cawl orau gyda darnau o fara cynnes ac, yn ddelfrydol, sleisen hael o gaws Cymreig.
Nodiadau gan y cogydd
Er ei fod yn cael ei ystyried yn un o brydau eiconig Cymru, mae ryseitiau traddodiadol ar gyfer cawl yn tueddu i amrywio’n sylweddol, gyda’r rhestr gynhwysion yn ymddangos fel pe bai’n newid yn ôl pa gig a llysiau oedd ar gael ar y pryd. Ar gyfer fy rysáit i, rwyf wedi cadw at y clasur gan ddewis oen fel y cig, ond mae croeso i chi arbrofi. Cofiwch, yn gyffredinol, ystyrir mai toriadau araf eu coginio, fel gwddf ar yr asgwrn, sy’n rhoi’r canlyniadau gorau.
Mae ryseitiau cynnar o’r pryd yn dweud y dylid mudferwi’r cig a’r llysiau gyda’i gilydd yn y pot heb frownio’r cig yn gyntaf. Byddai hyn yn bennaf oherwydd cyfleustodau ymarferol ceginau gwledig. Gan ddilyn arweiniad yr awdurdod coginio Cymreig Bobby Freeman (a gyhoeddodd y canllaw arloesol First Catch Your Peacock), rwyf wedi dewis brownio’r cig yn fy rysáit.
Mae gwddf oen a shoc porc mwg yn gyfuniad arbennig o dda os hoffech roi cynnig ar gawl cig cymysg. Os dewiswch hyn, dilynwch y rysáit isod, ond wrth frownio’r gwddf oen, dewch â’r shoc porc mwg i’r berw mewn sosban ar wahân o ddŵr. Gadewch iddo fudferwi’n ysgafn am bum munud cyn tynnu oddi ar y gwres a gwrthod y dŵr. Bydd hyn yn sicrhau nad yw’r shoc yn rhy hallt a nad yw’r blas mwg yn drech. Yna ychwanegwch ef at y pot cawl gyda’r gwddf oen unwaith y bydd y nionod wedi meddalu, ac ewch ymlaen fel yn y rysáit isod. Ond profwch y broth cyn ychwanegu unrhyw halen, gan fod y shoc mwg yn debygol o fod yn ddigon hallt.
Sut i wneud cawl Cymreig
Ar gyfer 4 (6 os ydych yn ychwanegu hoc ychwanegol) | Amser paratoi: 30 munud | Amser coginio: 3 awr 30 munud
Cynhwysion
- 1 llwy fwrdd olew llysiau, lard neu fraster
- Darn 800g o wddf oen ar yr asgwrn
- 2 nionyn, wedi’u torri’n fân
- Bwndel 4 brigyn o deim
- 2 ddeilen llawryf a 2 frigyn rhosmari
- 3 moron, wedi’u plicio a’u torri’n gylchoedd 1cm
- 2 gennin, y rhan gwyn wedi’i dorri’n gylchoedd 2cm a’r topiau gwyrdd wedi’u sleisio’n fân
- 1 swedyn bach, wedi’i blicio a’i dorri’n giwbiau
- 2 dyseb, wedi’u plicio a’u torri’n 8 darn
- Halen a phupur du ffres
Dull
Cam 1: Cynheswch yr olew mewn pot mawr iawn dros wres canolig a ychwanegwch yr oen. Coginiwch am 5 munud neu nes ei fod wedi brownio ar bob ochr. Tynnwch y cig o’r pot ac ychwanegu’r nionod, gan eu ‘chwysu’ am 5 munud nes eu bod yn dryloyw.
Cam 2: Dychwelwch yr oen i’r pot a ychwanegwch ddŵr oer digon i orchuddio’r cig o ychydig centimetrau (tua 1.5 litr), ynghyd â’r bwndel o berlysiau. Dewch i’r berw ac yna lleihau’r gwres i isel a mudferwi’n ysgafn am 90 munud, gan sgimio unrhyw ewyn o’r wyneb.
Cam 3: Ychwanegwch 1 llwy de o halen a phupur du i flasu, ac yna’r holl lysiau heblaw am y topiau gwyrdd o’r cennin. Mudferwch yn ysgafn am 60–90 munud arall, nes bod y cig a’r llysiau i gyd yn feddal.
Cam 4: Codwch y cig o’r pot gan ddefnyddio gefail a thynnwch ef oddi ar yr asgwrn. Torrwch y cig yn ddarnau mawr a’i ddychwelyd i’r cawl ynghyd â thopiau gwyrdd y cennin. Mudferwch am 5 munud arall. Addaswch y sesnin fel y mynnwch. Mae’n arferol i ryseitiau cawl awgrymu ei adael dros nos gan y bydd y blas yn datblygu a gwella.
Cam 5: Gweinwch eich cawl gyda phersli cyrliog wedi’i wasgaru ar ei ben a bara crwst gyda chaws Caerffili.
Ymchwiliwyd a phrofwyd y rysáit hon gan y cogydd Alex Vines. Datblygodd Alex ei arddull goginio nodweddiadol “syml ond gofalus” dros ddegawd o weithio mewn bwytai enwog yn Llundain. Yn wreiddiol o Gaerdydd, mae Alex yn hyrwyddo defnyddio cynnyrch tymhorol a lleol, gan adlewyrchu egwyddorion ryseitiau traddodiadol Cymru. Dilynwch Alex ar Instagram.
