Mae gwreiddiau Cymru yn America yn treiddio’n ddyfnach nag y mae llawer o bobl yn sylweddoli. Mae rhai o’r teithwyr Ewropeaidd mwyaf dylanwadol a gysylltir â hanes cynnar America yn rhannu cysylltiad â’n cenedl fechan. O gofio mai tua 350,000 oedd poblogaeth Cymru yn yr 17eg ganrif, mae hynny’n gamp ryfeddol. Ac yn ôl rhai straeon, mae’r cysylltiadau hyn yn ymestyn ymhellach fyth yn ôl.
Tywysog Cymreig a deithiodd y byd
Yn ôl rhai o lyfrau hanes cynharaf Cymru, gan gynnwys Cronica Walliae (1559) gan Humphrey Llwyd a Historie of Cambria (1584) gan David Powel, glaniodd y Tywysog Madog yn America oddeutu’r flwyddyn 1170, tua 320 o flynyddoedd cyn i Christopher Columbus gyrraedd yno.
Yn ôl y chwedl, dychwelodd Madog i Gymru i gasglu mwy o ymsefydlwyr cyn hwylio’n ôl ar draws yr Iwerydd. Er mai stori yw hon sy’n perthyn yn fwy i fyd llên gwerin na hanes cadarn, defnyddiwyd y chwedl yn ystod cyfnod Elisabeth I i gefnogi hawliadau Prydain i America yn wyneb cystadleuaeth Sbaen.
Mae fersiwn arall o’r stori yn awgrymu bod ymsefydlwyr Madog wedi dod ar draws llwyth brodorol y Mandan, ac iddynt ddysgu’r Gymraeg. Wedi’i ysbrydoli gan y chwedl hon, teithiodd John Evans o Gaernarfon i America yn y 1790au i chwilio am dystiolaeth o’r gymuned hon. Ni ddaeth o hyd i unrhyw siaradwyr Cymraeg, ond llwyddodd i lunio un o’r mapiau cynharaf o Afon Missouri yn ystod ei daith. Yn 2014, adroddodd Gruff Rhys o’r band Super Furry Animals y stori ryfeddol hon drwy’r albwm a’r ffilm American Interior.
Y Cymry cynnar yn America
Yn 1681, rhoddodd y Brenin Siarl II dros 45,000 milltir sgwâr o dir yn America i’r Crynwr William Penn. Roedd Penn yn awyddus i alw’r diriogaeth newydd yn “New Wales”, gan fod y dirwedd yn ei atgoffa o Gymru, ond Pennsylvania oedd yr enw a ffafriwyd gan y Brenin yn y pen draw.
Dilynodd llawer o Grynwyr Cymreig Penn ar draws yr Iwerydd, gan geisio dianc rhag erledigaeth grefyddol. Roedd nifer ohonynt yn siarad Cymraeg yn unig. Heddiw, mae enwau lleoedd fel Narberth, Bala Cynwyd a Bryn Mawr yng ngorllewin Philadelphia yn dyst i’r gwreiddiau Cymreig cryf hyn.
Daeth tonnau pellach o fewnfudo yn ystod y ddeunawfed ganrif â mwy o Gymry i orllewin Pennsylvania, i ardal a elwir heddiw yn Sir Cambria, gan ddefnyddio’r enw Lladin ar Gymru. Mae gan Delaware a’r Carolinas hefyd dreftadaeth Gymreig, tra bu Sir Gallia yn Ohio, a boblogwyd gan fewnfudwyr o Orllewin Cymru yn y 19eg ganrif, yn cael ei hadnabod ar un adeg fel “Sir Aberteifi Fach”.
Roedd y Gymraeg yn cael ei siarad yn helaeth yn yr ardal hon, ac fe barhaodd yn ail iaith fwyaf cyffredin y sir tan 1970.
Ôl troed Cymreig sy’n parhau
Mae enwau trefi presennol fel ‘Cardiff’ yn Maryland a ‘Swansea’ yn Massachusetts yn cynnig tystiolaeth bellach o’r cymunedau Cymreig a ymledodd ar draws yr Unol Daleithiau. Heddiw, mae’r cysylltiadau hanesyddol hyn yn parhau i fod yn rhan bwysig o’r stori rhwng Cymru ac America, stori o ymfudo, antur, diwylliant a hunaniaeth sy’n ymestyn ar draws y môr ac ar draws y canrifoedd.
Llunio cenedl: dylanwad Cymru ar wleidyddiaeth America
Mae pobl o dras Cymreig wedi chwarae rhan bwysig yn natblygiad gwleidyddol yr Unol Daleithiau. Ymhlith llofnodwyr Datganiad Annibyniaeth America yn 1776 roedd o leiaf bum unigolyn a oedd naill ai’n Gymry neu o dras Cymreig diweddar. Un o’r rhain oedd Francis Lewis, a anwyd yn Llandaf ac a ymfudodd i America yn 21 oed cyn llofnodi’r ddogfen ar ran talaith Efrog Newydd.
Mae gwreiddiau Cymreig hefyd i’w gweld yn hanes Arlywyddion America. Credir bod o leiaf wyth Arlywydd yr Unol Daleithiau yn meddu ar gysylltiadau teuluol â Chymru. Roedd John Adams, ail Arlywydd y wlad, a’i fab John Quincy Adams, y chweched Arlywydd, yn hanu o deulu a all olrhain ei wreiddiau’n ôl i Lanboidy yn Sir Gaerfyrddin. (Roedd hen daid John yn ffermwr tenant ar Fanc-y-Llain, sydd bellach yn rhan o Ystad Jabajak.)
Roedd Thomas Jefferson, trydydd Arlywydd America, hefyd yn falch o’i dreftadaeth Gymreig. Yn llinellau agoriadol ei hunangofiant, nododd fod traddodiad ei deulu yn dweud bod eu hynafiad wedi teithio i America o Gymru, o ardal ger yr Wyddfa, copa uchaf y wlad.
Roedd gan James Madison, James Monroe a William Henry Harrison gysylltiadau Cymreig hefyd. Ymhlith yr enwau enwocaf mae Abraham Lincoln, yr arlywydd a arweiniodd America drwy gyfnod y Rhyfel Cartref. Roedd hen hen daid Lincoln, John Morris, yn ffermwr o Ysbyty Ifan ger Conwy, ac mae olion y bwthyn lle credir iddo fyw, Bryngwyn, i’w gweld hyd heddiw.
Roedd Lincoln yn ymwybodol iawn o’r cysylltiadau Cymreig hyn. Yn ystod ei ymgyrch etholiadol yn 1860, argraffwyd tua 100,000 o bamffledi etholiadol yn Gymraeg er mwyn cyrraedd cymunedau Cymreig-Americanaidd ledled y wlad.
Mae’r cysylltiadau’n parhau hyd heddiw. Mae Barack Obama, a ddaeth yn Arlywydd yn 2009, yn meddu ar linach Gymreig ac ef oedd yr Arlywydd cyntaf i ymweld â Chymru yn ystod ei gyfnod yn y swydd, pan ddaeth i Gastell-nedd Port Talbot ar gyfer Uwchgynhadledd NATO yn 2014.
Mae gan Hillary Clinton gysylltiadau Cymreig cryf hefyd. Symudodd ei hen daid, John Jones, glöwr o Langynidr ym Mhowys, i Pennsylvania yn 1879, a chredir bod ei hen nain, Mary, yn hanu o’r Fenni. Yn 2017, cyflwynodd Prifysgol Abertawe ddoethuriaeth er anrhydedd iddi, ac ailenwyd ei Hysgol y Gyfraith a Throseddeg yn Ysgol y Gyfraith Hillary Rodham Clinton.
Mae’r straeon hyn yn adlewyrchu dylanwad Cymru ymhell y tu hwnt i’w glannau ei hun. O arloeswyr cynnar ac ymsefydlwyr mentrus i arweinwyr gwleidyddol ar y llwyfan byd-eang, mae’r cysylltiadau rhwng Cymru ac America wedi helpu i lunio hanes y ddwy genedl dros y canrifoedd.
Wynebau cyfarwydd â gwreiddiau Cymreig
Nid gwleidyddion yn unig sydd â chysylltiadau teuluol â Chymru. Mae nifer o ffigurau enwog ym myd busnes, diwylliant a gwyddoniaeth America hefyd yn olrhain eu gwreiddiau yn ôl i’r genedl fach hon ar ymyl gorllewin Ewrop.
Ymhlith y rhain mae J.P. Morgan, yr ariannwr a roddodd ei enw i un o fanciau buddsoddi mwyaf y byd; Lewis Henry Morgan, un o gefnogwyr cynnar hawliau pobl frodorol America; Quincy Jones, un o gynhyrchwyr a cherddorion jazz mwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif; a Martha Hughes Cannon, y fenyw gyntaf i gael ei hethol yn Senedd Talaith yn yr Unol Daleithiau.
Mae ôl troed Cymreig ar bensaernïaeth America hefyd. Ymfudodd mam Frank Lloyd Wright, un o benseiri enwocaf y byd, o Gymru i America yn blentyn bach. Parhaodd ei wreiddiau Cymreig yn bwysig i’w mab, a rhoddodd yr enw Taliesin ar yr ystad eiconig a adeiladodd iddo’i hun yn y 1930au, er cof am y bardd o Gymru.
Mae cysylltiad Cymreig cryf hefyd wrth wraidd Coleg Bryn Mawr ger Philadelphia, un o golegau celfyddydau rhyddfrydol mwyaf enwog America. Adeiladwyd y coleg ar dir a roddwyd i’r Cymro Rowland Ellis gan William Penn yn y 1680au. Mae ffermdy Ellis, a elwid hefyd yn Bryn Mawr, yn dal i sefyll ger Dolgellau hyd heddiw.
Cymru a sêr Hollywood
Mae cysylltiadau Cymru â Hollywood yn ymestyn dros sawl cenhedlaeth. Ganwyd Peg Entwistle, sef yr actores a ddaeth yn enwog am ei stori drasig yn taflu ei hun oddi ar arwydd Hollywood, ym Mhort Talbot, tref a fyddai’n mynd ymlaen i gynhyrchu llawer mwy o dalent ryngwladol.
Ymhlith y sêr hynny mae Syr Anthony Hopkins, un o actorion mwyaf clodwiw’r byd, sydd bellach hefyd yn ddinesydd Americanaidd. Roedd gan yr actores eiconig Bette Davis wreiddiau Cymreig hefyd. Yn ystod ymweliad â Chaerdydd yn 1975, soniodd yn falch am ei chefndir teuluol ac fe orffennodd gyfarfod â’r wasg drwy ddymuno “nos da” i’w gwesteion.
Mae’r byd llenyddol a cherddorol yn cynnig cyswllt arall rhwng Cymru ac America. Bu farw’r bardd Dylan Thomas yn Efrog Newydd yn 1953. Mae e’n cael ei gysylltu’n aml fel yr ysbrydoliaeth ar gyfer enw llwyfan un o gantorion enwocaf America, sef Bob Dylan.
Menywod Cymru dros heddwch
Un o’r straeon mwyaf ysbrydoledig sy’n cysylltu Cymru ac America yw deiseb heddwch menywod Cymru yn 1923.
Wedi’i chydlynu gan Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru, llofnodwyd y ddeiseb gan 390,296 o fenywod Cymru. Eu nod oedd annog America i ymuno â Chynghrair y Cenhedloedd ac arwain yr ymdrech ryngwladol i atal rhyfel arall yn sgil erchyllterau’r Rhyfel Byd Cyntaf.
Arweiniwyd y ddirprwyaeth Gymreig gan Annie Jane Hughes-Griffiths, a deithiodd i’r Unol Daleithiau i gyflwyno’r ddeiseb i’r Arlywydd Calvin Coolidge. Dywedir pe bai’r ddeiseb yn cael ei gosod yn wastad, y byddai’n ymestyn am bron saith milltir (11 cilomedr). Roedd y digwyddiad yn garreg filltir bwysig yn hanes ymrwymiad Cymru i heddwch rhyngwladol.
Ganrif yn ddiweddarach, yn 2023, dychwelwyd y ddeiseb i Gymru fel rhodd gan Amgueddfa Genedlaethol Hanes America yn Washington, DC. Mae’n symbol pwerus o etifeddiaeth heddwch Cymru ac o’r cysylltiadau parhaol rhwng y ddwy ochr i’r Iwerydd.
Bydd y ddogfen hanesyddol yn cael ei harddangos mewn tri lleoliad pwysig: Amgueddfa Cymru Sain Ffagan, Amgueddfa Wrecsam a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn fuan.
O arlywyddion a phenseiri i actorion, cerddorion ac ymgyrchwyr dros heddwch, mae dylanwad Cymru wedi croesi’r Iwerydd ers cenedlaethau. Mae’r straeon hyn yn dystiolaeth o berthynas unigryw rhwng dwy genedl sydd, er bod cefnfor rhyngddynt, wedi rhannu cysylltiadau dwfn ers canrifoedd.
Americanwyr yng Nghymru
Nid y Cymry yn unig sydd wedi croesi’r Iwerydd i America. Dros y canrifoedd, mae nifer o Americanwyr wedi dod i Gymru hefyd, gan adael eu hôl ar hanes y wlad mewn ffyrdd hynod ddiddorol.
Un o’r ymweliadau enwocaf oedd taith Amelia Earhart yn 1928. Fel rhan o griw a gyflawnodd un o hediadau trawsatlantig mwyaf arloesol ei chyfnod, hi oedd y fenyw gyntaf i groesi’r Iwerydd mewn awyren. Glaniodd yr awyren ym Mhwll ger Porth Tywyn, ac mae carreg goffa ger y cei heddiw yn nodi’r garreg filltir ryfeddol hon yn hanes hedfan.
Daeth ffigwr Americanaidd enwog arall i Gymru rai blynyddoedd ynghynt. Yn 1925, penderfynodd y teicŵn papurau newydd William Randolph Hearst ei fod am brynu castell yng Nghymru. Ei ddewis oedd Castell Sain Dunwyd yn Llanilltud Fawr, un o gestyll mwyaf trawiadol arfordir de Cymru.
Ar ôl ei brynu, buddsoddodd Hearst yn helaeth yn y castell, gan ei adfer a’i drawsnewid yn gartref moethus oedd yn denu rhai o enwogion mwyaf y cyfnod. Ymhlith y gwesteion a fynychai’r partïon mawreddog roedd Frank Sinatra, Charlie Chaplin a hyd yn oed John F. Kennedy ifanc, ymhell cyn iddo ddod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau.
Yn ddiweddarach, trosglwyddwyd y castell i Goleg yr Iwerydd, sydd yn parhau i’w ddefnyddio hyd heddiw fel rhan o’i gampws unigryw. Gan edrych dros Fôr Hafren, mae Castell Sain Dunwyd yn parhau i fod yn symbol trawiadol o’r cysylltiadau hirhoedlog rhwng Cymru ac America.
Daeth miloedd o filwyr Americanaidd i Gymru yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cyrhaeddodd llawer ohonynt mewn confois yn chwifio baneri i gymunedau ledled y Cymoedd, neu ar drenau i leoedd mor bell â Thonypandy a Dinbych-y-pysgod. Daethant yn rhan o fywyd lleol, gan fynychu dawnsfeydd ac, yn aml, priodi pobl leol. Buont hefyd yn hyfforddi ar gyfer Glaniadau D-Day ar Draeth Horton ym Mhenrhyn Gŵyr. Ymwelodd y Cadfridog Dwight Eisenhower â milwyr yng Ngorllewin Cymru ar drên, ac mae sïon yn parhau yn Hwlffordd fod y pencampwr bocsio pwysau trwm Rocky Marciano wedi’i leoli yno.
Cymdeithasau Cymreig a dathliadau
Nid yw’r cysylltiadau rhwng Cymru a’r Unol Daleithiau yn perthyn i’r gorffennol yn unig. Heddiw, mae dwsinau o gymdeithasau a grwpiau cymdeithasol Cymreig gweithgar ledled America yn helpu i gadw diwylliant, treftadaeth ac ymdeimlad o Gymreictod yn fyw.
Yr hynaf o’r rhain yw Cymdeithas Gymreig Philadelphia, a sefydlwyd yn 1798. Ceir hefyd glybiau Cymreig pwrpasol mewn dinasoedd fel Chicago, Washington DC ac Efrog Newydd. Yn Efrog Newydd, mae cymuned fywiog yn ymgynnull yn rheolaidd yn The Liberty, bar sy’n eiddo i Gymry yng nghanol y ddinas.
Mae gwyliau sy’n dathlu diwylliant Cymru yn parhau i ddenu ymwelwyr hefyd. Ymhlith y rhain mae Gŵyl Gymraeg Malad Valley yn Idaho a Rockmart Welshfest yn Georgia, sy’n dod â phobl ynghyd i ddathlu cerddoriaeth, hanes a thraddodiadau Cymru.
Mae hi wastad yn heulog yn... Wrecsam
Un o’r cysylltiadau trawsatlantig mwyaf annisgwyl yn y blynyddoedd diwethaf yw stori Clwb Pêl-droed Wrecsam.
Yn 2021, prynodd yr actor Americanaidd Rob McElhenney, sy’n enwog am y gyfres It’s Always Sunny in Philadelphia, y clwb ynghyd â’i bartner busnes a’i gyd-actor Ryan Reynolds. Ar y pryd, roedd Wrecsam AFC yn glwb pêl-droed cymharol anhysbys y tu allan i Gymru a’r DU.
Drwy gyfres ddogfen lwyddiannus ‘Welcome to Wrexham’, a ddilynodd stori ryfeddol prynu’r clwb, daeth enw’r clwb yn gyfarwydd i gynulleidfaoedd ledled America a thu hwnt. Mae’r gyfres wedi cyflwyno Wrecsam a Chymru i filiynau o bobl newydd, gan greu byddin newydd o gefnogwyr ar draws yr Iwerydd.
Mae llwyddiant y clwb ar y cae wedi cyd-fynd â’i boblogrwydd cynyddol. Yn ogystal ag ennill dyrchafiad, mae Wrecsam bellach yn denu ymwelwyr o’r Unol Daleithiau sy’n teithio i ogledd-ddwyrain Cymru i brofi awyrgylch y Cae Ras a’r dref drostynt eu hunain.
Mae’r perchnogion newydd yn mynychu cynifer o gemau cartref ag y gallant, ac maent yn aml i’w gweld yn cymysgu gyda chefnogwyr yn The Turf, y dafarn enwog drws nesaf i’r stadiwm. Yno, mae cefnogwyr lleol a chefnogwyr sydd wedi teithio o America yn rhannu straeon, caneuon ac angerdd dros un o glybiau pêl-droed mwyaf unigryw’r byd.
Mae’n enghraifft fodern a hynod o’r cysylltiadau parhaus rhwng Cymru ac America, cysylltiadau sy’n parhau i dyfu ac esblygu ar draws y cenedlaethau.
Rhagor o wybodaeth:
