Bywyd gwyllt i'w weld yng Nghymru

Mae'n anodd gwybod ble i ddechrau, a chynifer o adar ac anifeiliaid i’w gweld ledled Cymru. I’ch rhoi ar ben ffordd, dyma restr o leoedd i fynd i weld rhai o’r creaduriaid diddorol a charismatig sy’n byw ar ein harfordir ac yn ein cefn gwlad.

Ar ôl bod ar drothwy difodiant yma, mae ymdrechion cadwraeth wedi achub y barcud coch, ac mae ei gynffon fforchog eiconig yn olygfa gyfarwydd uwchben y Canolbarth eto erbyn hyn. Am gyfarfod cwbl syfrdanol â’r adar ysglyfaethus trawiadol hyn, ewch i’r sesiynau bwydo dyddiol yn Fferm Gigrin ger Rhaeadr Gwy, a Chanolfan Goedwig Bwlch Nant yr Arian, lle mae cannoedd yn disgyn o’r awyr am bryd blasus.

Mae hefyd wedi gweld dychweliad y gweill i Gymru yn dilyn llwyddiant y nythod yng Ngwarchodfa Natur Cors Dyfi a Choedwig Hafren yng Nghanolbarth Cymru, Canolfan Eryr Glaslyn a Llyn Brenig yng Ngogledd Cymru. Cadwch olwg amdanynt yn plymio i ddal pysgod yn ein llynnoedd ac aberau, neu gallwch wylio eu nythod yn fyw ar-lein trwy’r gwe-gamerâu perthnasol.

Yn ogystal â’n hadar ysglyfaethus, mae niferoedd mawr o adar yn byw yng Nghymru, neu'n mudo yma i dreulio'r gaeaf. Mae ein gwarchodfeydd natur ac ein canolfannau bywyd gwyllt yr RSPB ymhlith y llefydd gorau i wylio adar, ac mae ein harfordir yn llawn o adar môr eiconig, gan gynnwys morwennoliaid Arctig, titwod barfog a bran wenoliaid. Darganfyddwch ba adar mae’n debygol y clywch chi ar hyd Llwybr Arfordir Cymru.

Dewch i weld rhai o adar anwylaf y byd yn eu hamgylchedd naturiol. Cadwch lygad am yr adar doniol hyn o liwiau prydferth yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru, fel Ynys Sgomer oddi ar arfordir Sir Benfro. A hithau’n enwog am ei phalod, mae nifer o deithiau tir cyfyngedig i’r ynys, yn ogystal â mordeithiau lle gallwch weld bywyd gwyllt o’ch cwch cyffyrddus. Gallwch hyd yn oed aros y noson ar y ynys. Mae hefyd balod ac adar môr niferus yn byw ar RSPB Clogwyni Ynys Lawd ac ar ynys balod, gallwch weld yr ynys ar safári arfordir y môr o Biwmares. 

Bydd rhaid i chi godi’n gynnar i weld y grugieir du’n dawnsio gyda’r wawr yng Nghoed Llandegla. Yn ystod yr haf, ymunwch â thaith gerdded dywysedig RSPB drwy’r goedwig i guddfan bwrpasol lle gallwch weld y gwrywod y grugieir du yn gwneud eu campau, yn fflachio eu plu cynffon gwyn ac yn ymosod ar ei gilydd i geisio creu argraff ar y benywod yn eu plith.

Mae dros 30 o rywogaethau magu o adar yn byw yng nghoetir helyg a gwern Withybeds ar hyd Afon Llugwy yn agos i’r ffin rhwng Cymru a Lloegr, gan gynnwys gwybedogion, cnocellod a thylluanod bach. Yn y gwanwyn ac ar ddechrau’r haf, mae cân yr adar yn llenwi’r goedwig, a gall pawb ei mwynhau, diolch i lwybr pren sy’n addas i gadeiriau olwyn.

Ar un adeg, roedd cornchwiglod yn gyffredin ar dir fferm, ond mae eu niferoedd wedi gostwng yn ddifrifol. Gwarchodfa RSPB Ynys-hir yw un o’u cadarnleoedd pwysicaf, a’r lle gorau yng Nghymru i’w gweld. Cynefin amrywiol sydd i’r warchodfa, sef cors, coedwigoedd a dolydd, ac fe’i rhennir gyda dwsinau o rywogaethau eraill. Dewch yn y gwanwyn i weld trigolion y warchodfa ar daith gerdded gofiadwy drwy goetir derw hynafol a blodau gwyllt yn drwch ar lawr.

Roedd afancod yn arfer bod yn frodorol i Gymru. Yn anffodus, cafodd eu poblogaeth ei difa’n llwyr oherwydd gorladdiad erbyn yr Oesoedd Canol. Mae Prosiect Afancod Cymru ar genhadaeth i ailgyflwyno’r gnaiffrodynnau mawr hyn, sy’n rhan o’r ecosystem lled-ddofn, i’n cefn gwlad. Ei nod yw gwella’r fioamrywiaeth a’r cynefinoedd yn ein hafonydd a’n gwlypdiroedd, gyda'r effaith eilaidd o helpu rhywogaethau eraill i ffynnu.

Ym mis Ebrill 2021, cafodd teulu o afancod Ewrasia o’r Alban gartref newydd mewn amgaead gwlypdiroedd saith erw yn Nghors Dyfi, ger Machynlleth. Mae’r warchodfa o fewn Biosffer Dyfi UNESCO, ac yn gartref hefyd i gweilch y pysgod a nadroedd. Mae ymweliadau â’r amgaead afancod yn gyfyngedig fel na fyddant yn cael eu tarfu yn ystod y dydd pan maent yn cysgu.

Mae Bae Ceredigion yn gartref i boblogaeth fawr o ddolffiniaid trwyn potel a llamidyddion. Ewch am dro ar hyd Llwybr Arfordir Cymru ac mae tipyn o siawns y’u gwelwch nhw’n nofio ac yn neidio ymhlith y tonnau. Gallwch gael cip agosach drwy fynd ar daith mewn cwch i weld dolffiniaid o dref harbwr Cei Newydd, er mwyn dod wyneb yn wyneb â’r mamaliaid morol anhygoel hyn. Cewch wybod rhagor am ein hamgylchedd arfordirol yng Nghanolfan Bywyd Gwyllt Morol Bae Ceredigion, sydd hefyd yng Nghei Newydd.

Chwareus a chyfrin, mae dyfrgwn yn byw mewn afonydd, camlesi a llynnoedd sydd â dŵr glân. Er efallai y byddwch yn ddigon ffodus i weld un ar hap, dyma ychydig o leoedd rydym yn gwybod eu bod yn ymgartrefu ynddynt. Mae gwawr a machlud yn amseroedd gorau i'w gweld, wrth iddynt hela am fwyd.

Mae Canolfan Bywyd Gwyllt Cymru ger Aberteifi yn le gwych i weld pob math o greaduriaid. Mae rhai o’r llwybrau natur yn addas ar gyfer beicio, neu gallwch logi canŵ i deithio i fyny Ceunant Teifi, lle efallai y gwelwch glas y dorlan a dyfrgwn. Mae’r safle’n croesawu cŵn sy’n ymddwyn yn dda, ac mae llawer o’r llwybrau’n addas i ddefnyddwyr cadair olwyn a bygis. Maent hefyd yn cynnig llogi beiciau.

Gallwch weld amrywiaeth ryfeddol o blanhigion ac anifeiliaid, a dysgu rhagor am yr amgylchedd lleol, yn ein gwarchodfeydd natur a chanolfannau croeso. Yn Sir Benfro, mae Canolfan Natur Cymru a weithredir gan yr Ymddiriedolaeth Natur yn cynnig y cyfle i deuluoedd ddarganfod bywyd gwyllt ar lwybrau troed, trwy ddigwyddiadau tymhorol a theithiau tywysedig. Ger Port Talbot, crwydrwch o amgylch Pyllau Glyncorrwg, cyfres o lynnoedd artiffisial sy’n nythu mewn cymoedd coediog ffrwythlon, i weld bwncathod, crehyrod glas, gweision neidr ac amrywiol fflora a ffawna.

Ynys Dewi oddi ar arfordir Sir Benfro yw un o’r mannau gorau yn y DU i weld morloi llwyd. Ewch ar gwch allan i’r ynys i weld morloi’n torheulo ar y draethlin ac archwiliwch ogofâu môr a cheunentydd creigiog dramatig Ynys Dewi.

Mae llawer o’n gwarchodfeydd natur yn cynnal safari pryfed a llwybrau natur addas i blant dros wyliau’r ysgol. Ond mae ambell le yng Nghymru lle, ar adegau penodol o’r flwyddyn, gallwch weld pili-pala prin os ydych chi’n lwcus.

Mae mwy na 20 pili-palas yn ffynnu ar y Gogarth, ond y glas brith arian a’r brownfelyn sy’n gyffrous iawn i arbenigwyr—maen nhw wedi esblygu’n isrywogaethau unigryw ar y penrhyn mawreddog hwn. Yr amser gorau i ymweld yw Mehefin–Awst.

Mae pâr o gerrigynfeydd wedi’u hailwylltio yn ganolbwynt Parc Gwledig Llynnoedd Cosmeston, ym Mro Morgannwg. Mae’r coetiroedd a’r dolydd yn rhoi arddangosfa ddeniadol o flodau brodorol, tra bod y cyrsdir yn gartref i 16 o rywogaethau o was y neidr a chacwnod, sy’n hedfan o ddiwedd mis Mai tan mis Medi. Dewch ar brynhawn heulog i’w gweld ar eu mwyaf gweithgar.

Mae 20 o rywogaethau o was y neidr a chacwnod yn byw o amgylch Pwll Lilïau tawel Bosherston, yn Sir Benfro. Dilynwch y llwybr hygyrch o amgylch y pyllau a gweld sawl un allwch chi eu gweld.

Yn Nhregaron, cyforgors helaeth Cors Caron yw un o’r amgylcheddau gwlyptir mwyaf hynod a phwysig yn y DU. Mae’n cynnal tipyn o fywyd gwyllt, gan gynnwys tua 16 rhywogaeth o weision neidr lliwgar. Mae'n hyfryd eu gweld ... ac maent yn weddol flasus hefyd, o ystyried cynifer yr hebogiaid yr ehedydd sy’n eu bwyta.

Mae gwiwerod coch brodorol mewn perygl yn y DU ac, yn anffodus, mae’n hynod o brin eu gweld yn y gwyllt. Mae coedwigoedd brodorol Môn yn gadarnle i’r gwiwerod coch. Mae cynefinoedd coetir yr ynys yn rhan o ymdrech cadwraeth enfawr i’w diogelu ac i gynyddu’r boblogaeth. Dilynwch Lwybr Darganfod y Wiwer Goch yn Gwarchodfa Natur Genedlaethol a Choedwig Niwbwrch i ddysgu mwy am amdanynt.

Mae ystâd Parc Gwledig Margam, sy’n cwmpasu 850 erw ger Port Talbot, yn cynnig llu o atyniadau drwy’r flwyddyn, ond yn yr hydref mae’r praidd o tua 300 o geirw y fign (fallow deer) yn dwyn y sylw. Maent fwyaf egnïol ym mis Hydref pan fydd y tymor paru (neu’r ‘rut’) yn digwydd. Mae’r geifr (bucks) yn gwrthdaro â’u cyrn mewn brwydrau chwyrn ar adegau, gan gystadlu am yr hawl i baru â’r hylod (does). Yn y cyfamser, mae’r benywod yn sefyll o gwmpas gan esgus nad ydynt yn rhy edmygus!

Yn y Canolbarth gallwch weld ceirw coch a cheirw y fign (fallow deer) ar dir Castell Powis, y Trallwng.

Os ydych yn chwilio am le da i weld bywyd gwyllt naturiol yn Eryri, ewch i goetir Coed y Brenin ger Dolgellau, neu Goetir Clocaenog yn Sir Ddinbych. Mae ceirw y fign a cheirw y rhedyn (roe deer) yn crwydro’r coetiroedd brodorol, felly cymerwch ofal a chadwch eich cŵn ar dennyn os gwelwch chi unrhyw un.