Llwybrau cerdded a digwyddiadau canmlwyddiant geni Richard Burton

Er ei bod hi’n ganrif ers ei eni, mae Richard Burton yn dal i ennyn diddordeb a chwilfrydedd ym mhob cwr o’r byd.

Bydd nifer o’i ddilynwyr yn cofio’i berfformiadau gwefreiddiol mewn ffilmiau clasurol fel My Cousin Rachel a Cleopatra, ac eraill yn cofio’r llais dwfn, trawiadol. Yn ôl yr actor, llais yn llawn llwch glo Cymru oedd hwnnw. Ond i sawl un, bywyd rhyfeddol Richard sy’n sicrhau nad yw’n diflannu o’r cof. Dyma fab i löwr o’r cymoedd a gyrhaeddodd lwyfannau mawr Llundain, a swynodd Hollywood, ac a gafodd gymar yn yr actores Elizabeth Taylor gan greu un o barau priod enwocaf y byd.

Mae dau lwybr cerdded arbennig wedi’u creu, a’r rheini’n ymweld â nifer o lefydd sy’n gysylltiedig â blynyddoedd cyntaf Richard. Y rhain yw’r ‘Llwybr Man Geni’ ym Mhontrhydyfen, lle ganwyd Richard, a’r ‘Llwybr Plentyndod’ yn nhref Port Talbot, lle cafodd ei fagu.

Mae’r ‘Llwybr Man Geni’ yn cylchu Pontrhydyfen, pentref bychan yn Nyffryn Afan. Mae croeso i ymwelwyr stopio ger yr atyniadau mewn unrhyw drefn, ond efallai y byddai ger cartref cyntaf Richard yn fan cychwyn da. Bu’n byw fan hyn gyda’i ddeuddeg(!)o frodyr a chwiorydd. Mae’r tŷ bach yn nythu yng nghysgod traphont ddwy ganrif oed y pentref (sy’n bont droed erbyn hyn). Tynnwyd llun yr actor yn cerdded ar hon gyda’i dad pan ddaeth gartref o Hollywood un tro – ffotograff y bydd dilynwyr yn aml yn ceisio’i ail-greu.

O fan hyn, bydd ymwelwyr yn dilyn yr heol fawr i dafarn y Miners Arms (Clwb Rygbi Pontrhydyfen erbyn hyn), lle cwrddodd rhieni Burton, yn ogystal â phriodi. Bydd modd troi yn ôl wedyn am Heol Penhydd, lle roedd nifer o deulu Richard yn byw. Gydol ei yrfa, byddai’r actor yn dychwelyd yma’n rheolaidd i’w gweld, gan ddod a’i wraig Elizabeth Taylor yn gwmni sawl tro (maen nhw’n dweud mai ‘Pontrhyheaven' oedd enw’r actores ar y pentref). Mae’r llwybr hefyd yn pasio Capel Bethel, sydd bellach yn gaffi hyfryd, a lle ymgasglodd 800 o bobl i alaru ar ôl marwolaeth sydyn yr actor yn 58 oed.

Fel y ‘Llwybr Man Geni’, does dim rhaid dilyn y 'Llwybr Plentyndod' mewn trefn benodol. Llwybr yw hwn sy’n tywys pobl o amgylch mannau sy’n gysylltiedig a Richard yn nhref Port Talbot. Man cychwyn braf, serch hynny, yw Canolfan Addysg Gymunedol Taibach ar Heol Margam. Hen glwb ieuenctid yw hwn, ac yma y serennodd Richard yn rhai o’i gynyrchiadau cynharaf, gan hogi’i grefft cyn cyrraedd theatrau mawr y West End yn Llundain.

Mae’r llwybr hwn hefyd yn pasio cartref chwaer Richard ar Heol Caradog, lle bu’r actor ifanc yn byw yn ystod ei ddyddiau ysgol (bu farw mam Richard ac yntau ond yn ddwyflwydd). Bydd cyfle hefyd i weld Llyfrgell Taibach, lle bu’r Richard ifanc yn ymgolli mewn llyfrau a barddoniaeth. Man braf i orffen y daith yw Parc Coffa Talbot, lle mae cerdd a ysgrifennodd Burton i’w gweld ger gwely o flodau – cerdd am grwydro’r bryniau o gwmpas y dref.