Llys yr Esgob Tyddewi (Cadw)

Dim ond un swydd oedd ar y brig i glerigwr uchelgeisiol yng Nghymru ganoloesol, sef Esgob Tyddewi yn Sir Benfro.

Datganodd pab yn y 12fed ganrif fod dwy daith i Dyddewi gywerth ag un i Rufain – gan droi’r cyntaf yn ganolfan i bererinion o bob rhan o’r byd gorllewinol. Heidiodd pobl yn eu miloedd i weld cysegr Dewi Sant yn y gadeirlan newydd.

Ond ni allai cartref yr esgob gystadlu â’r gwychder hwn. Yna daeth Henry de Gower. Rhwng 1328 a 1347 trodd yntau adeilad nad oedd yn weddus ond i ‘weision ac anifeiliaid’ yn balas eang.
Yr adain ddwyreiniol oedd ei ardal breifat ef. Roedd yr adain ddeheuol ar gyfer rhodres a seremoni. Yma yn y neuadd fawr y byddai Esgob Henry yn gweinyddu cyfiawnder, yn cynnal gwleddoedd ac yn croesawu pererinion o fri.

Y Diwygiad oedd dechrau’r diwedd. A dweud y gwir, mae’n ddigon posibl fod William Barlow, Esgob Protestannaidd cyntaf Tyddewi, wedi tynnu’r plwm oddi am y to ei hun er mwyn sbarduno dirywiad araf. Ond hyn yn oed yn adfail, mae’r palas hwn yn lle syfrdanol wrth ymyl ei gadeirlan ogoneddus.