Sut daeth Caerdydd yn gartref i un o wyliau ffilm fer mwyaf mawreddog y byd

Ers ei sefydlu yng Nghaerdydd yn 2007, mae Gwobr Iris wedi tyfu o fod yn syniad beiddgar i fod yn un o ddigwyddiadau ffilm LHDTC+ pwysicaf y byd. Bob hydref, mae prifddinas Cymru yn croesawu gwneuthurwyr ffilm, actorion a chynulleidfaoedd o bedwar ban byd i ddathlu straeon sy’n herio, ysbrydoli a diddanu.

Mae’r enw’n adlewyrchu’r ysbryd hwnnw o gysylltu pobl drwy straeon. Yn ogystal â’r cysylltiad â’r llygad a blodyn yr iris, mae Iris yn gymeriad o fytholeg Groeg sy’n gysylltiedig â’r enfys ac â chyfleu negeseuon. Mae’r syniad hwnnw o bontio rhwng pobl, cymunedau a phrofiadau wrth wraidd yr ŵyl hyd heddiw.

Dros y blynyddoedd, mae Gwobr Iris wedi dod â straeon o bob cwr o’r byd i Gymru, gan roi llwyfan i leisiau newydd a phersbectif amrywiol. O gomedïau doniol i ddramâu teimladwy a rhaglenni dogfen grymus, mae’r ffilmiau’n cynnig cipolwg ar fywydau a phrofiadau sy’n uno pobl ar draws ffiniau a diwylliannau.

Yn sylfaenol, mae Gwobr Iris yn ymwneud â grym stori dda a’r gallu i greu cysylltiadau. Ac nid oes llawer o lefydd gwell i wneud hynny na Chaerdydd, dinas groesawgar, greadigol sydd wedi chwarae rhan allweddol yn llwyddiant yr ŵyl ers y cychwyn cyntaf.

Dyma hanes Gwobr Iris, a’r ŵyl liwgar, lawen sy’n troi Caerdydd yn ganolbwynt sinema LHDTC+ ryngwladol bob mis Hydref.

Fel llawer o syniadau gwych, daeth Gwobr Iris i fodolaeth yn sgil cyfnod heriol.

Yn 2006, roedd Berwyn Rowlands o Ynys Môn yn wynebu colli ei swydd fel Prif Weithredwr Sgrîn, asiantaeth a oedd yn hyrwyddo ac yn cefnogi’r diwydiant ffilm yng Nghymru. Ond yn hytrach na gweld y newid fel diwedd pennod, gwelodd gyfle i droi breuddwyd hirsefydlog yn realiti. Roedd ganddo weledigaeth glir: creu gŵyl ffilmiau a fyddai’n dod â straeon newydd, safbwyntiau amrywiol a chynulleidfaoedd o bob cwr o’r byd at ei gilydd yng Nghymru.

Roedd yn un o’r eiliadau hynny pan benderfynais fy mod am wneud yr hyn roeddwn i wir eisiau ei wneud, ac roedd hynny’n teimlo’n gyffrous iawn," meddai. "Roeddwn hefyd am herio syniadau pobl am Gymru. Wedi’r cyfan, pam na allai Cymru fod yn gartref i wobr ffilm fer fwyaf y byd, sydd hefyd yn dathlu straeon lesbiaidd a hoyw?"

Fe wnaeth y syniad beiddgar hwnnw, a’r chwilfrydedd roedd yn ei greu, helpu i godi proffil yr Ŵyl Gwobr Iris gyntaf yn 2007. Er mai digwyddiad cymharol fach oedd bryd hynny, gyda chynulleidfa a fyddai, yn ôl y sôn, yn ffitio i mewn i ddau fws mini, roedd yn amlwg bod awydd gwirioneddol am ŵyl o’r fath.

Enillydd cyntaf y wobr oedd y cyfarwyddwr Americanaidd Dee Rees am ei ffilm fer Pariah, a aeth ymlaen i gael ei haddasu’n ffilm hyd llawn a gafodd ganmoliaeth eang. Bryd hynny, roedd y wobr yn cynnig £20,000 o gyllid tuag at brosiect yn y dyfodol. Defnyddiodd Rees y gefnogaeth i greu’r ffilm fer Colonial Gods, a ffilmiwyd yng Nghaerdydd. Hon oedd y gyntaf o fwy na dwsin o "ffilmiau Iris" a gynhyrchwyd gan enillwyr y wobr mewn partneriaeth â’r sefydliad dros y blynyddoedd.

Ers yr ŵyl gyntaf honno yn 2007, mae Gwobr Iris wedi dychwelyd i Gaerdydd bob blwyddyn, gan fynd o nerth i nerth a chadarnhau ei lle ar lwyfan rhyngwladol y byd ffilmiau.

Mae’r ŵyl wedi tyfu o raglen gymharol gryno o ddau ddiwrnod a hanner o ddangosiadau i ddathliad wythnos gyfan o ffilmiau, creadigrwydd a straeon. Ar hyd y daith, mae categorïau newydd wedi’u cyflwyno, gan gynnwys gwobrau ar gyfer y ffilm fer Brydeinig orau a’r ffilm fer orau gan fyfyrwyr.

Mae’r brif wobr hefyd wedi ehangu’n sylweddol. Heddiw, mae’r enillydd yn derbyn £40,000 o gyllid i ddatblygu prosiect newydd, gan wneud Gwobr Iris y wobr ffilm fer fwyaf yn y byd.

Er gwaethaf ei thwf rhyfeddol, mae’r ŵyl wedi aros yn driw i’w gweledigaeth wreiddiol: dod â straeon LHDTC+ eithriadol at ei gilydd a rhoi llwyfan i leisiau creadigol o bob cwr o’r byd yng nghalon prifddinas Cymru.

Ond yn ôl Berwyn, sydd nid yn unig yn sylfaenydd yr ŵyl ond hefyd yn gyfarwyddwr arni heddiw, un o gryfderau mwyaf Gwobr Iris yw y pethau sydd heb newid. Er bod yr ŵyl wedi tyfu’n sylweddol dros y blynyddoedd, mae wedi aros yn driw i’w chenhadaeth wreiddiol: canfod straeon eithriadol o bob cwr o’r byd a’u rhannu mewn digwyddiad cynnes a chroesawgar sy’n agored i bawb.

“Dw i wedi bod i nifer o wyliau ffilm lle rwyt ti’n teimlo efallai dy fod ti’n rhy hen, neu ddim yn ffitio i mewn am ryw reswm arall,” meddai Berwyn. “Gall hynny wneud i ti deimlo fel rhywun o’r tu allan. Ond mae Iris yn wirioneddol ar gyfer pawb.”

Mae’r awyrgylch agored hwnnw wedi bod yn rhan allweddol o lwyddiant yr ŵyl. Er ei ffocws ar straeon LHDTC+, mae’n parhau i ddenu cynulleidfa eang a chymysg. “Un o’r pethau sy’n fy nghyffroi fwyaf yw bod tua thraean o’n cynulleidfa ddim yn uniaethu fel LHDTC+,” meddai Berwyn. “Tydy rhai ohonyn nhw ddim yn gwybod beth yw rhagenw hyd yn oed! Mae hynny’n dangos bod pobl yn dod am y ffilmiau a’r straeon gwych yn gyntaf oll.”

Nid yw hynny’n golygu nad yw Iris yn ceisio newid safbwyntiau ac ehangu gorwelion. Ond yn hytrach na gwneud hynny drwy bregethu, mae’r ŵyl yn gwneud hynny drwy’r hyn y mae Berwyn yn ei ddisgrifio fel “creu lle”. Lle i greadigrwydd, lle i sgyrsiau, lle i gyfnewid syniadau, ac yn bwysicaf oll, lle i bobl dyfu.

“Dw i’n meddwl ein bod ni’n hynod effeithiol wrth helpu pobl i weld pethau mewn ffordd wahanol ac wrth roi cyfle iddyn nhw feddwl,” meddai Berwyn. “Ond rydyn ni’n gwneud hynny drwy ffilm, a thrwy’r llefydd mae Iris yn eu creu.”

Y prif le yw’r ŵyl ei hun. Bob mis Hydref, mae rhaglen saith diwrnod yn dod â detholiad o’r ffilmiau byr gorau o bob cwr o’r byd i Gaerdydd, gan gynnwys y ffilmiau sy’n cystadlu am y brif wobr. Ochr yn ochr â’r rheini mae dangosiadau o ffilmiau nodwedd a rhaglenni dogfen, gan greu wythnos lawn o adrodd straeon ar y sgrin.

Ond mae Iris yn fwy na chyfres o ddangosiadau. Mae sesiynau holi ac ateb gyda chyfarwyddwyr ac awduron sgript, digwyddiadau diwydiant sy’n cynnig cyngor ac ysbrydoliaeth i wneuthurwyr ffilm o bob cefndir, a digwyddiadau cymdeithasol sy’n annog cysylltiadau newydd. Mae’r partïon enwog hyd yn oed wedi gweld cyfarwyddwyr rhyngwladol yn mynd benben mewn brwydrau carioci brwd!

Gyda’i gilydd, mae’r elfennau hyn yn creu rhywbeth sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i brofiad sinema traddodiadol: cymuned dros dro lle mae creadigrwydd, sgyrsiau a straeon newydd yn cael lle i ffynnu.

Ers y cychwyn, mae Gwobr Iris wedi cyflwyno ei hun fel prosiect Prydeinig gyda golwg ryngwladol. Wedi'r cyfan, aeth bron i ddegawd heibio cyn i wneuthurwr ffilm o Brydain gipio prif wobr yr ŵyl, pan enillodd Balcony gan Toby Fell-Holden. Yn y blynyddoedd cynnar, daeth yr enillwyr o leoedd mor bell â Brasil ac Awstralia.

Er hynny, Caerdydd fu cartref yr ŵyl erioed. Dros y blynyddoedd, mae'r syniad o ddathlu “swyn Caerdydd” wedi dod yn rhan annatod o'i hunaniaeth.

“Dw i'n meddwl mai bod yn chi eich hun yw hanfod swyn Caerdydd,” meddai Berwyn. “Mae'n ddinas fach ond wedi'i llunio'n hyfryd, gyda phobl gyfeillgar ac agwedd agored. Mae yna ymdeimlad o gydraddoldeb hefyd. Os ewch chi allan am bryd o fwyd, cyn belled â'ch bod chi'n talu'r bil ac yn ceisio peidio syrthio i lawr y grisiau ar ôl gormod o win, does neb yn poeni.”

Pobl Caerdydd oedd ymhlith y rhai cyntaf i helpu'r ŵyl i fwrw gwreiddiau. Wedi'i ysbrydoli gan atgofion o'i blentyndod, pan oedd ei deulu'n lletya plant o Dde Cymru yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol ar Ynys Môn yn yr 1980au, trodd Berwyn at wirfoddolwyr lleol am gymorth. Roedd angen llety ar wneuthurwyr ffilm rhyngwladol oedd wedi cyrraedd rhestr fer y wobr, a chafodd llawer ohonynt groeso ar soffas ac mewn ystafelloedd sbâr ledled y ddinas, ac, fel y gallwch ddychmygu, arweiniodd hynny at rai canlyniadau annisgwyl a straeon cofiadwy ar hyd y ffordd.

“Daeth hi'n eithaf cystadleuol yn y blynyddoedd cynnar,” meddai Berwyn. “Byddai pobl yn cyrraedd yr ŵyl yn falch iawn o ddweud wrth bawb mai nhw oedd wedi lletya enillydd y wobr y flwyddyn flaenorol.”

“Yn sydyn, roedd tadau heterorywiol â phlant, ynghyd â phobl o bob safbwynt gwleidyddol, yn dod i adnabod y gwneuthurwyr ffilm hyn. Roedden nhw'n dod i Iris gyda nhw ac yn dechrau deall mwy am straeon a phrofiadau pobl LHDTC+. Ac mae fel petaem yn meddwl, sut yn union ddigwyddodd hynny?”

Mae'r ymdeimlad cynnar hwnnw o gymuned wedi tyfu'n rhywbeth y mae tîm yr ŵyl yn cyfeirio ato fel “teulu Iris”, a heddiw mae cymuned o wirfoddolwyr yn cofrestru i helpu, boed hynny drwy groesawu gwesteion i'r lleoliadau, cynorthwyo gyda'r trefniadau neu greu cynnwys ar gyfer sianeli cyfryngau cymdeithasol Iris. Mae'r ŵyl hefyd yn cynnal cynllun aelodaeth a digwyddiadau drwy gydol y flwyddyn, gan ddod â phobl sy'n caru ffilm ynghyd gydol y flwyddyn.

Wrth i Wobr Iris fynd heibio ei phen-blwydd yn ugain oed, mae’r ŵyl yn parhau i dyfu mewn bri a dylanwad. Derbyniodd y rhifyn diweddaraf y nifer uchaf erioed o geisiadau, ac mae rhai gwledydd bellach yn cynnal digwyddiadau penodol i ddewis pa ffilm fydd yn cynrychioli eu cenedl yn y gystadleuaeth.

Yn ôl Berwyn, mae sawl rheswm dros y twf hwn. Mae technoleg wedi gwneud gwneud ffilmiau yn fwy hygyrch nag erioed o’r blaen, gan alluogi pobl i greu gwaith o safon uchel hyd yn oed gyda ffôn clyfar. Ar yr un pryd, mae enw da Gwobr Iris wedi tyfu, gan ei gwneud yn ŵyl y mae mwy a mwy o wneuthurwyr ffilm am fod yn rhan ohoni. Ond mae’r duedd hefyd yn gysylltiedig â phroblemau byd-eang.

“Dw i’n meddwl bod y byd yn teimlo fel lle tywyll i rai pobl ar hyn o bryd, yn enwedig i’r gymuned draws,” meddai Berwyn. “Mae mwy a mwy o wneuthurwyr ffilm yn teimlo bod ganddyn nhw rywbeth i’w ddweud, a’u bod nhw eisiau dweud hynny.”

Mae’n gobeithio y bydd Iris yn parhau i ffynnu cyhyd ag y bydd angen ei lais a’i lwyfan. Yn ogystal â denu cynulleidfaoedd newydd a sicrhau’r cyfleusterau gorau posibl ar gyfer dangosiadau, mae ganddo un gobaith arall ar gyfer y dyfodol.

“Yn anffodus, rydyn ni’n dal i fyw mewn byd lle mae bod yn hoyw yn anghyfreithlon mewn nifer o wledydd,” meddai. “Pan edrychwn ar fap y byd, mae ardaloedd enfawr lle nad oes unrhyw geisiadau’n dod drwodd. Mae hynny’n golygu bod straeon yn dal heb gael eu hadrodd.”

Y gobaith yw y bydd Iris, ryw ddiwrnod, yn gallu dod â straeon o’r lleoedd yma hefyd.